تعریف علم اقتصاد در اسلام با مکاتب غربی تفاوت بنیادین دارد

حجت‌الاسلام و المسلمین محمد ابراهیم ادبی، از مبلّغان شهرستان آمل در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در ساری، با اشاره به لزوم تبیین تعریف علم اقتصاد در چارچوب متعارف، اظهار داشت: اقتصاد متعارف عمدتاً رویکردی اثباتی و تحلیلی به پدیده‌های اقتصادی دارد، اما نمی‌توان آن را کاملاً از اقتصاد هنجاری جدا دانست، زیرا رفتار کنشگران اقتصادی تحت تأثیر باورها و ارزش‌های بنیادین آنهاست.

وی افزود: کنشگرانی که به مالکیت مطلق باور دارند، رفتاری متفاوت از کسانی دارند که اموال را امانت الهی می‌دانند. همچنین نگاه به دنیا به عنوان «معبری برای آخرت» در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی تأثیر مستقیم دارد. بنابراین، تحلیل‌های اقتصادی نیز به‌طور غیرمستقیم تحت تأثیر مبانی ارزشی و هستی‌شناختی قرار می‌گیرند.

کارشناس دینی با تأکید بر اینکه خاستگاه رفتار اقتصادی، «منابع محدود» در مقابل «نیازهای نامحدود» انسانی است، افزود: انسان برای رفع این تناقض، ناگزیر به «تدبیر اقتصادی» است که در قالب یک چرخه سه‌مرحله‌ای شامل: طبقه‌بندی کالاها و خدمات متناسب با نیازها، انتخاب گزینه برتر و صرف هزینه مناسب، قابل ترسیم است. این چرخه در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف جریان دارد.

حجت الاسلام و المسلمین ادبی موضوع محوری علم اقتصاد را «ثروت» دانست و توضیح داد: ثروت در اینجا به معنای مال دارای ارزش مبادله‌ای است. در تولید و توزیع، هدف کسب مال و در مصرف، هدف حفظ آن است. بر این اساس، می‌توان علم اقتصاد را «علم تدبیر در تخصیص هزینه‌ها برای کسب منافع» یا «علم ارزش‌یابی و انتخاب» نامید.

وی به سیر تاریخی تعاریف اقتصاد اشاره کرد و گفت: نخستین تعریف را ارسطو تحت عنوان «تدبیر منزل» ارائه کرد که به مدیریت عاقلانه منابع خانه برای رفع نیازها اشاره دارد. پس از آن، مرکانتیلیست‌ها (سوداگران) اقتصاد را «علم تجارت» تعریف کردند. فیزیوکراسی‌ها با تشبیه اقتصاد به نظام طبیعت، آن را «علم تبیین نظم طبیعی» خواندند.

مبلّغ شهرستان آمل یادآور گردید: مکتب کلاسیک با محوریت آدام اسمیت، اقتصاد را «علم بررسی ماهیت و علل ثروت» یا «علم تولید، توزیع و مصرف ثروت» تعریف کرد. نئوکلاسیک‌ها نیز با تمرکز بر رفتار اختیاری انسان، اقتصاد را «مطالعه انسان در کسب‌وکار معمولی زندگی» دانستند.

حجت‌الاسلام و المسلمین ادبی با اشاره به نگاه اسلامی گفت: آموزه‌های قرآنی و روایی، تأمین نیازهای معاش از طریق کار و تلاش (کَدّ یَد) را تأیید کرده و چرخه اقتصادی عاقلانه را می‌پذیرند. بنابراین، تعریف اقتصاد به‌عنوان دانش تدبیر امور معیشتی در چارچوب ارزش‌های الهی، با مبانی دینی همسو است.